Pracodawca, który nie przekazuje środków na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych lub w sposób nieuprawniony dysponuje środkami zgromadzonymi na takim funduszu, nie jest bezkarny. Zgodnie z prawem związki zawodowe mogą bowiem wystąpić od sądu pracy o nakazanie pracodawcy zwrotu środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych wydatkowanych niezgodnie z ich przeznaczeniem, względnie o przekazanie należnych środków do funduszu.
Ustawa z dnia 4 marca 1994 roku o zakÅ‚adowym funduszu Å›wiadczeÅ„ socjalnych zobowiÄ…zuje pracodawcÄ™, który na dzieÅ„ 1 stycznia danego roku zatrudnia co najmniej 20 pracowników, do utworzenia ZFÅšS i przekazywania naÅ„ okreÅ›lonych kwot. UkÅ‚ad zbiorowy pracy lub regulamin wynagradzania uchwalony przez pracodawcÄ™ w uzgodnieniu z reprezentantem pracowników, którzy nie sÄ… objÄ™ci ukÅ‚adem zbiorowym, może przewidywać, że pracodawca nie bÄ™dzie tworzyÅ‚ ZFÅšS lub bÄ™dzie dokonywaÅ‚ odpisów w wysokoÅ›ci niższej niż wynikaÅ‚oby to z przepisów ustawy (odmienne regulacje stosuje siÄ™ do pracodawców prowadzÄ…cych dziaÅ‚alność w formach organizacyjno-prawnych jednostek sektora finansów publicznych, ale tÄ™ kwestiÄ™ pomijam w niniejszym artykule). Pracodawca powinien mieć peÅ‚nÄ… Å›wiadomość, że jeÅ›li obowiÄ…zek utworzenia ZFÅšS nie zostanie wyÅ‚Ä…czony w przewidzianej prawem formie (ukÅ‚ad zbiorowy lub regulamin wynagradzania), to musi on przekazywać należne Å›rodki na ZFÅšS. Dodatkowo pracodawca ponosi peÅ‚nÄ… odpowiedzialność za administrowanie Å›rodkami zgromadzonymi na ZFÅšS zgodnie z ich przeznaczeniem. Na straży prawidÅ‚owego wykonania tych obowiÄ…zków stojÄ… dziaÅ‚ajÄ…ce u pracodawcy zwiÄ…zki zawodowe, a gdy takich zwiÄ…zków brak – osoba wyznaczona przez pracowników do ich reprezentowania.
Środki należne na ZFŚS
Podstawowym świadczeniem, jakie pracodawca powinien przekazywać na ZFŚS, jest coroczny odpis ustalany w korelacji do ilości osób zatrudnionych przez pracodawcę. Przewidziana w ustawie wysokość odpisu na ZFŚS wynosi co do zasady 37,5 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub w drugim półroczu roku poprzedniego, jeżeli przeciętne wynagrodzenie z tego okresu stanowiło kwotę wyższą w przeliczeniu na jednego zatrudnionego. W odniesieniu do niektórych kategorii pracowników ten procentowy udział ulega zwiększeniu lub zmniejszeniu. Uwzględnia się przy tym przeciętną ilość zatrudnionych u pracodawcy w danym roku, obliczoną według rozporządzenia wykonawczego do ustawy.
Wysokość przeciÄ™tnego miesiÄ™cznego wynagrodzenia, o którym mowa powyżej, okreÅ›lana jest w obwieszczeniu publikowanym corocznie przez Prezesa Głównego UrzÄ™du Statystycznego. Zgodnie z obwieszczeniem z dnia 19 lutego 2009 roku w 2008 roku wyniosÅ‚o ono 2.578,26 zÅ‚, a w drugim półroczu 2008 roku wyniosÅ‚o ono natomiast 2.666,77 zÅ‚. Jak już wspomniano, pod uwagÄ™ należy brać wartość wyższÄ…, czyli w tym przypadku bÄ™dzie to wartość z drugiego półrocza – 2.666,77 zÅ‚. Oznacza to, że wysokość ustawowego odpisu dokonywanego w roku 2009, w przeliczeniu na jednego zatrudnionego, bÄ™dzie wynosiÅ‚a 1000,41 zÅ‚. (37,5 % z kwoty 2.666,77 zÅ‚). Zgodnie jednak z ustawÄ… pracodawca w porozumieniu ze zwiÄ…zkiem zawodowym lub osobÄ… reprezentujÄ…cÄ… pracowników mogÄ… ustalić, że pracodawca bÄ™dzie dokonywaÅ‚ odpisów na ZFÅšS w innej wysokoÅ›ci.
Obok wymogu odprowadzania corocznych odpisów na ZFŚS, ustawa nakazuje między innymi, że by pracodawca zwiększał ZFŚS również o inne kwoty, chodzi m.in. o wpływy z opłat uiszczanych z tytułu działalności socjalnej prowadzonej przez pracodawcę, darowizny oraz zapisy osób fizycznych i prawnych, odsetki od środków Funduszu etc.
Wydatkowanie środków ZFŚS
Ustawa przewiduje, że środkami zgromadzonymi na ZFŚS administruje pracodawca. Dokładne zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń ZFŚS powinny zostać określone w odpowiednim regulaminie wprowadzonym przez pracodawcę w porozumieniu ze związkami zawodowymi działającymi u pracodawcy lub w porozumieniu z pracownikiem reprezentującym załogę pracodawcy, gdy brak takich związków zawodowych. Należy przy tym zastrzec, że regulamin ZFŚS nie może określać przeznaczenia środków tego funduszu w sposób niezgodny z ustawą, niezależnie od tego czy podmioty reprezentujące pracowników wyrażą na to zgodę. Jedyne dopuszczalne odstępstwa od przepisów ustawy mogą bowiem przybrać postać albo zupełnej rezygnacji z tworzenia ZFŚS albo ukształtowania obowiązkowych odpisów na poziomie innym niż ustawowy. W pozostałym zakresie przepisy ustawy są bezwzględnie wiążące.
Egzekwowanie obowiązków pracodawcy
Ustawa przyznaje związkom zawodowym uprawnienie wystąpienia do sądu pracy z roszczeniem o zwrot z ZFŚS środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub roszczenie o przekazanie należnych środków na ZFŚS. Trzeba przy tym zaznaczyć, że ustawa nie przyznaje takiego uprawnienia pracownikowi reprezentującemu interesy załogi.
Zgodnie z ustawą, równowartość dokonanych odpisów i zwiększeń na dany rok kalendarzowy pracodawca powinien przekazywać na rachunek bankowy ZFŚS w terminie do dnia 30 września tego roku, z tym że w terminie do dnia 31 maja powinien przekazać kwotę stanowiącą co najmniej 75% równowartości należnych odpisów. W wypadku opóźnienia pracodawcy związki zawodowe mogą wystąpić z powództwem przeciwko pracodawcy. Podobne roszenie powstaje z momentem, gdy pracodawca administrujący ZFŚS zacznie gospodarować środkami na nim zgromadzonymi w sposób sprzeczny z prawem (przykładowo wtedy, gdy skorzysta z nich by wypłacić pracownikom wynagrodzenia). W takim wypadku pracodawca będzie zobowiązany do zwrotu całych sprzeniewierzonych środków, do czego również mogą przymusić go związki zawodowe działające w imieniu pracowników.
Jak widać należyte wykonywanie zobowiązań związane z utworzeniem i gospodarowaniem ZFŚS przez pracodawcę (o ile nie postanowiono o odstąpieniu od jego tworzenia) nie jest jedynie przejawem dobrej woli pracodawcy, a jego realnym obowiązkiem, który może być egzekwowany w pełnym zakresie na drodze sądowej. Z uwagi na powyższe brak dokonywania przez pracodawcę odpisów na ZFŚS jest okolicznością bardzo istotną dla oceny sytuacji majątkowej takiego pracodawcy. Warto przy tym zauważyć, że w doktrynie i orzecznictwie nie przesądzono, czy do roszczenia związków zawodowych należy stosować trzyletni termin przedawnienia (właściwy dla zobowiązań o charakterze okresowym), czy też ogólny dziesięcioletni termin przedawnienia. Ta druga wykładnia byłaby szczególnie niekorzystna dla pracodawcy, który nie dokonywał w ogóle odpisów na ZFŚS. Przy jej zastosowaniu pracodawca zatrudniający ok. 100 pracowników mógłby stanąć przed koniecznością zaspokojenia roszczenia wynoszącego nieomal milion złotych.
