Członkowie zarządu spółki kapitałowej, która nie opłaca składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych ryzykują, że ZUS zwróci się do nich z żądaniem uregulowania zaległości spółki z ich prywatnych środków. ZUS ma bowiem prawo skierować egzekucję do majątku osobistego członków zarządu z tytułu zaległości powstałych w okresie kiedy kierowali oni spółką w wypadku gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.
Przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeÅ„ spoÅ‚ecznych przewidujÄ…, że do należnoÅ›ci z tytuÅ‚u skÅ‚adek na ubezpieczenie spoÅ‚eczne stosuje siÄ™ odpowiednio przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, w tym i przepisy o posiÅ‚kowej odpowiedzialnoÅ›ci czÅ‚onków zarzÄ…du za zobowiÄ…zania podatkowe spółki z ograniczonÄ… odpowiedzialnoÅ›ciÄ… lub spółki akcyjnej. JednoczeÅ›nie ustawa o systemie ubezpieczeÅ„ spoÅ‚ecznych przewiduje, że do skÅ‚adek na FP i FGÅšP oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie m.in. ich poboru i egzekucji stosuje siÄ™ odpowiednio przepisy dotyczÄ…ce skÅ‚adek na ubezpieczenie spoÅ‚eczne. Ze stanowisk wyrażonych w uchwale SÄ…du Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r. (sygn. II UZP 3/08) oraz wyroku SÄ…du Najwyższego z dnia 23 października 2006 r. (I UK 126/06) wynika, że odpowiednie zastosowanie przepisów o skÅ‚adkach na ubezpieczenie spoÅ‚eczne do skÅ‚adek na FP oraz FGÅšP i skÅ‚adek na ubezpieczenie zdrowotne rozciÄ…ga siÄ™ również na przepisy dotyczÄ…ce odpowiedzialnoÅ›ci czÅ‚onków zarzÄ…du majÄ…tkiem osobistym za zalegÅ‚oÅ›ci spółki. Tym samym zarzÄ…d spółki musi liczyć siÄ™ z zapÅ‚atÄ… wszystkich wskazanych wyżej skÅ‚adek, które nie zostaÅ‚y należycie odprowadzone przez spółkÄ™.
Podstawy odpowiedzialności i przesłanki zwolnienia się od odpowiedzialności
Warunkiem powstania odpowiedzialności członka zarządu za nieuiszczone składki jest bezskuteczność egzekucji wobec całego majątku spółki. Oznacza to, że dla pociągnięcia członka zarządu do odpowiedzialności wystarczającej jest wykazanie przez ZUS, że nie udało mu się wyegzekwować kwot zaległych składek w ramach egzekucji skierowanej do składników majątkowych spółki. Chodzi przy tym o egzekucję skierowaną do całego znanego majątku spółki nie zaś o egzekucję z jednego ze składników majątkowych (np. rachunek bankowy spółki, czy konkretna nieruchomość). Podstawowym dokumentem stwierdzającym bezskuteczność egzekucji jest postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji. Inny tego typu dokument to np. postanowienie sądu upadłościowego o odmowie ogłoszenia upadłości ze względu na brak majątku dłużnika wystarczającego do pokrycia kosztów postępowania upadłościowego. Dodajmy, że bezskuteczność egzekucji z majątku spółki nie musi być zawiniona przez członka zarządu i może wynikać z okoliczności od niego niezależnych ? w tym również takich, które nastąpiły po jego odejściu z zarządu spółki.
Członek zarządu może zwolnić się do odpowiedzialności własnym majątkiem jeżeli wykaże, iż:
a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo
b) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy;
c) wskaże mienie spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości spółki w znacznej części.
Członek zarządu powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości (w ciągu dwóch tygodni od dnia, w którym wysokość zobowiązań spółki przekroczyła wartość jej majątku lub spółka przestała regulować swoje wymagalne zobowiązania pieniężne. Jeśli chodzi o brak winy w złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości to w praktyce będzie on dotyczył sytuacji szczególnych (np. sytuacji gdy członek zarządu zostanie wprowadzony w błąd przez dyrektora finansowego spółki). Zasadniczo natomiast członek zarządu może skutecznie bronić się przed przypisaniem mu odpowiedzialności jeśli w okresie piastowania przez niego funkcji w zarządzie stan finansowy spółki w ogóle nie wymagał złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Wskazanie majątku pozwalającego na wszczęcie egzekucji nie wymaga komentarza. Można jedynie zwrócić uwagę, że zwolnienie od odpowiedzialności następuje również wtedy, gdy wskazany majątek wystarcza na zaspokojenie części należności z tytułu zaległych składek, przy czym musi to być część znaczna.
Tryb dochodzenie należności i zakres odpowiedzialności
Podstawą dla dochodzenia należności jest decyzja ZUS-u stwierdzająca odpowiedzialność członka zarządu za nieopłacone składki. Decyzja nie może być wydana jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość upłynęło 5 lat, a zatem przynajmniej w tym zakresie członek zarządu jest chroniony. Od decyzji można odwołać się do sądu okręgowego w terminie miesiąca od dnia otrzymania decyzji. W toku postępowania to na ZUS-ie będzie spoczywał ciężar dowodu, co do tego że egzekucja wobec spółki okazała się bezskuteczna, zaś członek zarządu będzie obciążony ciężarem dowodu co do wykazania okoliczności, które potencjalnie mogą zwolnić go od odpowiedzialności.
Odpowiedzialność członka zarządu ogranicza się do składek, które nie zostały odprowadzone przez spółkę w czasie piastowania przez niego funkcji w zarządzie (warto nadmienić, że odpowiedzialność członków zarządu za zaległości powstałe podczas jednoczesnego pełnienia funkcji jest solidarna). Jest to oczywiście sensowne rozwiązania, gdyż trudno obarczać członka zarządu odpowiedzialnością za okres kiedy nie miał wpływu na działalność spółki. Z drugiej natomiast strony trzeba pamiętać, że po zaprzestaniu sprawowania funkcji członek zarządu nie będzie już mógł spowodować, by spółka uiściła zaległość powstałą w okresie jego urzędowania. Dlatego jeśli spółka ma wątpliwą sytuację finansową w dobrze pojętym interesie członka zarządu leży, by przed odejściem ze spółki zadbał o uregulowanie należności z tytułu składek spółki. W ten sposób wyklucza on ryzyko, że w przyszłości będzie musiał pokryć te należności własnym majątkiem.
Reasumując jeszcze przez 5 lat po ustaniu zaległości członek zarządu, musi liczyć się z tym, że ZUS zapuka do jego drzwi i zażąda uregulowania zaległych składek. Jest oczywiste, że przy spółkach o znacznym zatrudnieniu zaległości mogą urosnąć do olbrzymich kwot. Najlepszym dla członka zarządu wyjściem jest dbać o bieżące regulowanie należności składkowych. Względnie, jeśli spółka ma problemy finansowe, warto zastanowić się czy nie lepiej zostawić zarządzanie spółką tym odważnym a samemu ograniczyć się do reprezentowania spółki w charakterze prokurenta. Z pewnością wspomaganie ZUS-u nie jest najbardziej szczytnym z celów, na które można przeznaczyć swój majątek.
