Na podjęcie decyzji o podpisaniu umowy o zakazie konkurencji wpływ będą miały nie tylko prawne konsekwencje takiej umowy, czy zakres, w jakim zabezpiecza ona pracodawcę, ale również realny koszt związania tych umów ponoszony przez pracodawcę i konsekwencje otrzymywania świadczeń związanych z zakazem konkurencji po stronie pracownika lub dawnego pracownika. W poprzednich artykułach przedstawiłam Państwu istotę umów o zakazie konkurencji. Dziś zajmę się ustaleniem skutków podatkowych oraz konsekwencji w zakresie ubezpieczeń społecznych, jakie wiążą się ze świadczeniami wypłacanymi na gruncie tych umów.
Umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy musi przewidywać odszkodowanie dla byłego pracownika za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej. Natomiast jeśli chodzi o umowę o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy strony mogą przewidzieć w takiej umowie odpłatność na rzecz pracownika i chociaż w praktyce zdarza się to rzadko, w dzisiejszej notce zajmę się również ustaleniem zakresu opodatkowania i oskładkowania takiej odpłatności.
Odpłatność na rzecz pracownika
Zdecydowana większość umów o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy nie przewiduje odpłatności na rzecz pracownika. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego możliwe jest jednak zastrzeżenie pracownika takiej odpłatności, która jest świadczeniem odrębnym od wynagrodzenia za pracę i nie stanowi składnika wynagrodzenia. Takie świadczenie stanowi natomiast przychód ze stosunku pracy, i jako takie wchodzi do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. W obecnym stanie prawnym nie przewidziano możliwości wyłączenia tego świadczenia spod obowiązku odprowadzenia.
Należy przyjąć, że świadczenie podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, a obowiązek podatkowy ciąży na pracowniku. Nie można zastosować do niego ogólnego zwolnienia zadośćuczynień i odszkodowań od podatku dochodowego, ponieważ sama ustawa wyłącza z zakresu tego zwolnienia odszkodowania otrzymane na podstawie przepisów o zakazie konkurencji.
Odszkodowanie dla byłego pracownika
W zależności od treści umowy obowiązkowe odszkodowanie na rzecz byłego pracownika może być wypłacone pracownikowi jednorazowo lub może być podzielone na raty. Takie odszkodowanie jest traktowane jako przychód ze stosunku pracy, a więc rodzi obowiązek podatkowy po stronie pracownika. Po stronie pracodawcy wypłacającego świadczenie, jako płatnika, powstaje natomiast standardowy obowiązek obliczenia i pobrania od odszkodowania wypłacanego byłemu pracownikowi zaliczki na podatek dochodowy. Aby kwestia wysokości należnego pracownikowi odszkodowania i zaliczki na podatek dochodowy nie budziła wątpliwości na etapie realizacji umowy o zakazie konkurencji, dobrze jest doprecyzować w umowie, czy uzgodniona kwota odszkodowania ma charakter kwoty netto, czy brutto. W braku takiego postanowienia należy przyjąć, opierając się na orzecznictwie w podobnych sprawach, że kwota odszkodowania ustalona przez strony jest kwotą brutto i zawiera w sobie podatek dochodowy.
Odszkodowanie, chociaż stanowi przychód ze stosunku pracy, nie podlega składkom na ubezpieczenia społeczne, ponieważ zostało wyłączone z podstawy wymiaru składek na mocy Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Perspektywa pracodawcy
Z punktu widzenia pracodawcy kluczowe znaczenie ma możliwość zaliczenia świadczeń wypłacanych pracownikowi/dawnemu pracownikowi z tytułu umów o zakazie konkurencji do kosztów uzyskania przychodów. Kosztem uzyskania przychodu, który zmniejsza podstawę opodatkowania, może być koszt poniesiony przez podatnika w celu uzyskania przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, jeśli ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych nie wyłącza możliwości zaliczenia danego wydatku do kosztów uzyskania przychodów (katalog wyłączeń zawiera art. 16 ustawy).
Wydatki pracodawcy związane z umowami o zakazie konkurencji mogą stanowić koszt uzyskania przychodu, ponieważ umowy o zakazie konkurencji mają ograniczyć lub usunąć ryzyko „przejęcia” przez pracownika, czy byłego pracownika Klientów pracodawcy. Są więc ponoszone w celu zachowania i zabezpieczenia źródła przychodów. Urzędy skarbowe generalnie przyjmują tą interpretację i uznają zaliczenie odszkodowań na rzecz pracowników/byłych pracowników do kosztów uzyskania przychodu, pod warunkiem, że koszty te są odpowiednio udokumentowane, mają związek z prowadzoną działalnością i istnieje związek (niekoniecznie bezpośredni) pomiędzy kosztem, a uzyskanymi przychodami. Jak czytamy w indywidualnej interpretacji podatkowej Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z 29 listopada 2007 roku: „W dobie gospodarki rynkowej i wiążącej się z tym konkurencji wydatek poniesiony na ochronę rynku potencjalnych odbiorców (…), należy uznać za racjonalny. Powszechnie wiadomo jest, iż wyeliminowanie bądź ograniczenie skutków konkurencji może przyczynić się do zwiększenia sprzedaży usług, a zatem i do zwiększenia osiąganych przychodów.”
Problematyczny VAT
Zagadnienie powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej należałoby również przeanalizować pod kątem podatku od towarów i usług. Zasadą jest, że świadczenia otrzymywane przez pracownika/dawnego pracownika z tytułu umów o zakazie konkurencji przewidzianych w prawie pracy, jako przychody należące do kategorii przychodów ze stosunku pracy, nie podlegają podatkowi od towarów i usług. Pojawić się może jednak pytanie, czy jeśli pracownik prowadzi działalność gospodarczą lub zamierza rozpocząć jej prowadzenie, to świadczenie, jakie otrzymuje za realizację umowy o zakazie konkurencji powinno zostać opodatkowane podatkiem od towarów i usług. Z jednej strony w zakresie ustawowej definicji świadczenia usług mieści się również odpłatne zobowiązanie do powstrzymywania się od dokonania określonej czynności a więc czynność niepodejmowania działalności konkurencyjna mogłaby zostać uznana za usługę w świetle przepisów o VAT (takie stanowisko zajął przykładowo Dyrektor Izby Skarbowej w Bydgoszczy w interpretacji z 29 stycznia 2008 roku). Z drugiej strony należy jednak pamiętać, że niewykonywanie działalności konkurencyjnej podlegałoby podatkowi od towarów i usług wyłącznie gdyby możliwe było przyjęcie, że pracownik/były pracownik ma status podatnika tego podatku. Tymczasem przychody z umów o zakazie konkurencji są przychodem ze stosunku pracy, a w konsekwencji czynności wykonywane w celu ich uzyskania (tj. powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej) nie mogą stanowić samodzielnego wykonywania działalności gospodarczej. W związku z powyższym należy przyjąć, że nawet jeśli pracownik/były pracownik prowadzi działalność gospodarczą, to umowę o zakazie konkurencji wykonuje jako pracownik lub były pracownik, a nie jako przedsiębiorca i w zakresie obowiązku powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej wynikającego z umowy z byłym pracodawcą nie jest podatnikiem podatku od towarów i usług.
