Ustawa o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji gwarantuje pracownikom prawo powoływania i wybierania składu rady pracowników i to niezależnie od tego, czy u pracodawcy działają organizacje związkowe. Warto nieco lepiej poznać, czym tak naprawdę zajmuje się rada, jakie są jej kompetencje i zasady wybierania jej członków, zwłaszcza że tematem tym zajmował się już Trybunał Konstytucyjny.
Według ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (dalej: ustawa o informowaniu pracowników) w brzmieniu sprzed wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 1 lipca 2008 roku (sygn. K 23/07) i wynikłej z tego orzeczenia nowelizacji, u pracodawcy, u którego działały organizacje związkowe, prawo zgłaszania kandydatów i wyboru członków rady pracowniczej miały tylko organizacje związkowe. Wyjątkiem był przypadek, kiedy organizacje związkowe nie doszły do porozumienia co do składu rady – wówczas wybór członków należał do wszystkich pracowników. Sytuacja taka w oczywisty sposób dyskryminowała pracowników niezrzeszonych w związkach zawodowych, co do zasady pozbawieni oni bowiem byli prawa wysuwania kandydatów i wyboru członków rady pracowników, nie byli zatem w żaden sposób reprezentowani w jej składzie.
W wyniku skargi konstytucyjnej Konfederacji Pracodawców Polskich Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 4 ust. 1, 3 i 5 ustawy o informowaniu pracowników są niezgodne z Konstytucją i orzekł o utracie mocy obowiązującej tych przepisów z upływem 12 miesięcy od ogłoszenia wyroku. Jednocześnie Trybunał zalecił przeprowadzenie zmian legislacyjnych dostosowujących procedurę wyboru członków rad pracowników do stanu zgodnego z Konstytucją. W wyroku Trybunał uznał, że dotychczasowe przepisy ustawy o informowaniu pracowników są niezgodne z Konstytucją w zakresie, w jakim określają tryb wyboru oraz odwołania rady pracowników w zależności od przynależności pracowników do reprezentatywnej organizacji związkowej. Trybunał wskazał, że przepisy te były sprzeczne z art. 59 ust. 1 Konstytucji (wolność zrzeszania się w związkach zawodowych) w związku z art. 31 ust. 3 i art. 32 Konstytucji (zasada równości).
Rady po wyroku Trybunału i nowelizacji ustawy
Wyrok Trybunału został wykonany ustawą z dnia 22 maja 2009 roku, która znowelizowała ustawę o informowaniu pracowników. Przepisy w obecnym brzmieniu przewidują, że rada pracowników powoływana będzie zawsze przez pracowników, a nie przez związki zawodowe. Również sama inicjatywa powołania rady pracowników należy w każdym przypadku do pracowników i powinna być przedstawiona pracodawcy na piśmie przez grupę co najmniej 10% pracowników. Warto pamiętać, że rada pracowników może być utworzona jedynie u pracodawcy zatrudniającego co najmniej 50 pracowników, zaś obowiązek pokrycia kosztów wyboru i działalności rady ciąży na pracodawcy. Kadencja rady trwa 4 lata. W terminie 30 dni od jej powołania pracodawca ma obowiązek przekazania stosownej informacji ministrowi właściwemu do spraw pracy.
Po co te rady?
Umożliwienie tworzenia rad pracowników związane było przede wszystkim z implementacją Dyrektywy 2002/14/WE. Rady pracowników przyczynić powinny się do wspierania dialogu społecznego pomiędzy przedstawicielami pracodawców i pracowników. Celem działania rady pracowników jest przedstawianie opinii i przeprowadzanie z pracodawcą konsultacji dotyczących przede wszystkim działalności i sytuacji ekonomicznej pracodawcy, stanu, struktury i przewidywanych zmian zatrudnienia, a także działań mających na celu utrzymanie poziomu zatrudnienia. Pracownicy powinni być również za pośrednictwem rady pracowników informowani na temat działań, które mogą powodować istotne zmiany w organizacji pracy lub podstawach zatrudnienia.
Dobra rada:
Pracodawca powinien pamiętać o obowiązku poinformowania załogi o osiągnięciu zatrudnienia wynoszącego co najmniej 50 osób, które to uprawnia pracowników do powołania rady. Nie powinien on również zapominać o szczególnych przywilejach pracownika wybranego do składu rady. Pracownik zasiadający w radzie pracowników ma prawo do zwolnienia od pracy zawodowej, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, na czas udziału w pracach rady, które to z kolei nie mogą być wykonane poza godzinami pracy. Ponadto pracodawca nie może rozwiązać ani wypowiedzieć umowy o pracę z członkiem rady, o ile rada pracowników nie wyrazi na to zgody. Za złamanie przepisów ustawy grożą pracodawcy dotkliwe sankcje z grzywną i ograniczeniem wolności włącznie.
Co z radami powołanymi przez organizacje związkowe?
Trybunał Konstytucyjny uznał, że rady pracowników wybrane w trybie „związkowym” przed wyrokiem uznającym niekonstytucyjność niektórych zapisów ustawy o informowaniu pracowników posiadają ważny mandat, dlatego w ślad za wyrokiem Trybunału obowiązujące obecnie przepisy przewidują, że rady pracowników powołane w trybie „związkowym” przed wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego działają do końca swojej kadencji. Mandat rady wygasa jedynie w przypadku, gdy liczba członków takiej rady pracowników spadnie poniżej 3 osób Ustawa zakazuje jednak przeprowadzania wyborów uzupełniających do takich rad. Koszty działania rady ponoszą w tym przypadku organizacje związkowe, chyba że co innego wynika z porozumienia z pracodawcą.
